Peter J. Boettke ile James M. Buchanan'ın Hukuk ve İktisat ile Avusturya İktisat Okuluna Katkıları Üzerine Bir Söyleşi

Buchanan, burada “doğal iktisatçı” (örneğin Gordon Tullock) ile “uygun şekilde eğitilmiş iktisatçı” (örneğin G. Warren Nutter) arasında bir ayrım yapmaktadır. Doğal iktisatçı sadece doğuştan gelen sezgisiyle kısıtlamaları ve davranışları en üst düzeye çıkarmayı görür ve bunu hayatın her alanında uygular. Bu dünyayı anlamak için güçlü bir bakış açısıdır. Ancak “uygun şekilde eğitilmiş iktisatçı”, fiyat teorisinin inceliklerini ustaca kullanır ve bu kişi göreceli fiyatlar, kârın cazibesi ve zararın disiplini tarafından yönlendirilen ince uyumları ve ayarlamaları gözlemleyip tanıyabilir. Buchanan'ın savunduğu gibi, “uygun şekilde eğitilmiş iktisatçı”, fiyat sistemine ilişkin derin anlayışı sayesinde gözlemci bir dahi haline gelebilir; oysa iktisadın ilkelerinden yoksun ya da bu ilkeleri öğrenmemiş bir dahi, çoğu zaman gözlemlediği olgunun temellerini bile anlayamaz. Aslında, Buchanan'ın ifadesiyle, çoğu zaman “saçma sapan konuşan bir aptal” haline gelirler. Buchanan hayatı boyunca bunun klasik örnekleri, kamu borcu, piyasa-devlet başarısızlığı, Sovyet ekonomisinin işleyişi ve ekonomik kalkınmanın sorunları hakkındaki tartışmalar olmuştur.

Buchanan'ın belki de en önemli katkıları, iktisatçıların analitik dikkatini “Kuralların Analizine” kaydırmasıyla tespit edilebilir. Buchanan, The Demand and Supply of Public Goods (Kamu Mallarının Arzı ve Talebi) adlı kitabında “gerçek kurumsal ekonomi” olarak adlandırdığı kavramı geliştirmeye çalıştı. 20. yüzyılın ikinci yarısında gelişen iktisat bilimi; hukuk, siyaset ve toplumun sağladığı kurumsal çerçeveyi, her türlü analiz için sabit ve verili bir unsur olarak ele almıştı. Buchanan bunu değiştirdi ve ekonomistlerin bu varsayımlarla yetinmemeleri, bunun yerine kurumsal çerçeveyi bir seçim nesnesi olarak ele almaları gerektiğini savundu. Bu, onun kolektif eylem tartışmaları için çok önemliydi. Klasik makalesi olan “Positive Economics, Welfare Economics, and Political Economy” eserinde Buchanan, reform odaklı iktisatçıların önerilerini oyunun yapısal kurallarındaki değişikliklerle sınırlamaları ve önerilerini kolektif karar alma sürecinin demokratik sürecinde “test edilecek” hipotezler olarak sunmaları gerektiğini savundu. İktisatçılar önerilerini diğer vatandaşlara DAYATMA HAKKINA sahip değildir, ancak bu önerilerini ortaya koyabilir ve demokratik süreç yoluyla uzlaşma arayabilirler. Bu, Büyük Buhran ve 2. Dünya Savaşı'nın ardından neoklasik sentezle savunulan uzman/kurtarıcı modeline sahip iktisatçılar için oldukça radikal bir meydan okumaydı.

Buchanan'ın kariyerinin başlangıcında, Menger, Bohm-Bawerk, Mises ve Hayek'in fikirleri, modern neoklasik ekonominin ortak bilgisinin basit bir parçasıydı. Aralarında farklılıklar vardı, ancak genel olarak Mises'in iktisat stil ve içeriği Frank Knight'ın iktisat görüşüne çok yakındı ve bu ortaya çıkan Keynesyen görüş birliğine tezat oluşturuyordu. Ancak, Keynesçi makroekonominin yanı sıra, 1930-1950 yılları arasında Genel Rekabetçi Denge ve Refah Ekonomisi modelinin daha da geliştirilmesiyle mikroekonomi teorisinde bir dönüşüm yaşandı. Yeni nesil iktisatçılar arasında, nüanslı sözel akıl yürütme yerine resmi modelleme standart uygulama haline geldi. Ancak bu tür modelleme, Adam Smith'ten Hayek'e kadar iktisatın genel bilgisinin bir parçası olan, emir olmadan sosyal işbirliği, değerin doğası, maliyetler, beklentiler, bilgi ve piyasadaki bireylerin öznel değerlendirmelerini müzakere etmede fiyat sisteminin rolü ile ilgili incelikleri gizleme veya ihmal etme eğilimindeydi. Buchanan, önce kamu borcu üzerine yaptığı çalışmalarla, ardından bürokratik karar alma süreçleriyle ve nihayetinde piyasa sisteminin kendisinin değişim ve süreç temelli doğasıyla bu kaybolan bilimsel bilginin giderek daha fazla farkına vardı. Buchanan’ın Avusturyalı tarafı ise “Cost and Choice” ve “What Should Economists Do?” gibi eserlerinde giderek daha belirgin hale geldi. Buchanan'ın büyük bir başarısı, Avusturya yaklaşımının değerini ve bu yaklaşımın, bilimsel kabul edilebilirlik açısından tarihinin en düşük noktasında olduğu dönemde (1950-1970) yeniden canlandırılması gerektiğini görmüş olmasıdır.

İdeolojik terimi belki biraz ağır gelebilir. Ancak Schumpeter'in “vizyon” olarak adlandırdığı şey, yani analitik öncesi zihinsel eylem, bu bağlantıların temelini oluşturur. Bu iktisatçılar grubuna göre, iktisadın açıklamaya çalıştığı şey iş bölümüne dayalı toplumsal iş birliğidir; bu iş birliğini açıklamak için başvurdukları analiz çerçevesi ise rasyonel tercih kurumsalcılığıdır. Görünmez el önermesi, kurumsal analiz yoluyla rasyonel seçim varsayımından türetilmiştir. Bu araştırma programı, metodolojik bireycilik, öznellik ve piyasa sürecine odaklanan bir programdır. İktisat ve politik iktisata bu yaklaşımın öyküsü, benim için burada ayrıntılı olarak anlatamayacağım kadar çok sayıda dönüm noktası içermektedir. Yine de bunu birkaç makale ve çeşitli kitaplarda anlatmaya çalıştım. Ancak buradaki amaç için, 1950-1980 döneminde Milton Friedman ve monetarizm dışında Samuelson'un hegemonyasına karşı çıkanların düşünce deneyini canlandırmaya çalışalım. Karşı devrimci Monetarisler makroekonomiye odaklanmıştı ve takdir yetkisi yerine parasal kuralları vurguluyorlardı. Ancak bu dönemde Coase tarafından Hukuk ve İktisat, Alchian ve Mülkiyet Hakları İktisadı, Buchanan ve Kamu Tercihi Teorisi ile Kirzner ve Piyasa Ekonomisi alanlarında görülebileceği gibi başka bir karşı devrim de yaşanıyordu. Buchanan'ın araştırma ve eğitim alanındaki dehası, bu farklı yaklaşımları birbiriyle çelişen değil, birbiriyle uzlaşan ve 1940'ların ortalarından itibaren gerçekleşen Samuelsoncu iktisadi dönüşüme bir alternatif olarak görmesiydi. Buchanan, Adam Smith ve JS Mill arasında varolan disiplin gibi, politik iktisat ve sosyal felsefeyi bir kez daha birleştiren bununla birlikte erken neoklasik fiyat teorisi geleneğinin araçlarıyla güncellenmiş bir araştırma ve lisansüstü eğitim merkezini kurmaya çalıştı (daha önce uygun eğitim konusunda yapılan tartışmaya bakınız). Buchanan Virginia Politeknik Enstistüsü’ne (VPI) geçtiğinde, çalışmaların odak noktası politik iktisadın kamu tercihi süreci ve Buchanan'ın kendi projesi olan Anayasal Politik İktisat kavramının sonuçlarını ortaya çıkarmak şeklinde daraltılmıştır. George Mason Üniversitesi’ne geçtiğinde ise Virginia Universitesindeki önceki çalışmalarını yeniden gözden geçirerek sağlam iktisat, siyasal iktisat ve toplumsal felsefenin geliştirileceği kurumsal bir temel oluşturmaya çalıştı. Bu bağlamda odak noktası yine metodolojik bireycilik, hem piyasada hem de politikada değişim ve süreçler ile kurumsal düzeyde analiz oldu. Buchanan'ın ortaya attığı özgür toplum kavramı, eski cumhuriyetçilerin ortaya koyduğu vatandaşların özgürce seçim yaptığı, vatandaşlarına ayrımcılık yapmayan, egemenlik ilişkilerini dayatmayan (tahakküm altına almayan) toplumsal bir siyasi idealin vücut bulmuş halidir. Buchanan burada özgürlükçü bir toplum anlayışını savunmaktan çok, radikal bir demokratik toplum idealini benimser; yani kendi kendini yönetebilen bireylerden oluşan bir toplumu… David Levy ve Sandra Peart'ın mükemmel kitaplarında ifade ettikleri gibi, bu bir doğal eşitlik iktisadıdır. Buchanan, Adam Smith'in sokak hamalı ile filozof arasındaki tek farkın filozofun zihninde olduğu iddiasını ciddiye almıştır. Hepimiz birbirimizin onurlu eşitleriyiz ve eşit şeyler eşit muamele gerektirir. Buchanan'ın düşüncesinin bu radikal demokratik yönleri vurgulanmalıdır. Buchanan’ın modelinde iktisatçı, sistemin dışından “iyi olan budur” diye hüküm verecek ÖZEL BİR KONUMDA DEĞİLDİR. Buchanan iktisadı “dışarıdan içeriye” değil, “içeriden dışarıya” doğru yapar; uzman/kurtarıcı model ile çelişen tam da budur.

Memnuniyetle cevaplarım. Bence ikisi de Adam Smith’le (en azından) başlayan aynı araştırma geleneğinin bir parçasıdır ve bu gelenek, insan doğasını anlamak için benzersiz bir pencere sunar. Bu sebeple karşılaştırılamazlar.

Buchanan'ın çalışmalarını Coase ve North ile uzlaştırmaya ve Posner vb. ile mesafeli tutmaya çalışırdım. Neden? Çünkü Buchanan ve diğerleri, alternatif kurumların iktisadi performansı nasıl etkilediğini anlamaya çalışıyorlar, farklı kurumsal yapıların verimliliğini değerlendirmek için mutlaka iktisadi akıl yürütme araçlarını kullanmıyorlar. Bu ince bir nokta ama politik ekonomi alanında ilerleme kaydetmek için çizilmesi gereken entelektüel çizgileri anlamak için hayati önem taşıyor.

Kesinlikle, bu konudaki çalışmalarında Hayek'in London School of Economics (LSE)’te bulunduğu süre boyunca oluşturulmasına katkı sağladığı LSE geleneğinden açıkça yararlanmaktadır. Hatta daha radikal sonuçlar Hayek'in öğrencileri Lachmann ve Shackle tarafından ortaya çıkarılmıştır.

Evet, onların çalışmalarından açıkça yararlanmaktadır. İktisadın aşırı formalizasyonu ve yoğun biçimde verilerle çalışması nedeniyle kaybolan iki yön vardır: değer, maliyet ve beklentilerin öznelliği ve seçimin durumlara/şartlara bağlı doğası. Buchanan bu iki gözden kaçan noktayı düzeltir.

Hayek gibi, ne yazık ki Buchanan'ın fikirlerinin dünya çapında dinlenip takip edilmesi yerine daha çok konuşulduğunu düşünüyorum. Akademik dünyada başarısı şaşırtıcıdır, ancak kamu politikası dünyasında o kadar önemli değildir. Bunun en büyük sorumlusu Milton Friedman'dır.

Politik ekonomi, en iyi haliyle, alternatif kurumsal düzenlemelerin özgür bireyler arasında üretken uzmanlaşmayı ve barışçıl sosyal iş birliğini nasıl teşvik ettiğini veya engellediğini anlamaya çalışır. Ticari yaşam asla bir boşlukta var olmaz, her zaman hukuk, politika ve toplum tarafından çerçevelenen kurumsal bir bağlam içinde var olur. Yine, Buchanan ve Coase'un bu konuları ele alırken birbirleriyle çelişmediklerini, birlikte çalıştıklarını düşünüyorum.

Hukuk ve Politik İktisat adında yeni bir hareket var. Geçtiğimiz yıl Alex Salter ve Dan Smith ile bu hareketin “Law Macro” (makro hukuk) adını verdikleri kısmına eleştiri getiren bir makale yayımladım. Aynı şekilde Rosolino Candela ile bu hareketin “Law Micro” (mikro hukuk) eleştirisine karşı bir yazı kaleme aldık. Bu makaleler, Posnerian programının eleştirilere nasıl yol açtığını, ancak Buchanan ve Coase versiyonunun aslında eleştirilere karşı çok daha sağlam olduğunu ve sosyal gerçekliği anlamak için daha güçlü bir mercek olduğunu açıklıyor.

Yüksek lisans öğrencisiyken, Buchanan'ın derslerinde söylediği her kelimeyi çok dikkatle dinledim ve yazdıklarını olabildiğince çok okudum. Ancak o zamanlar, analizlerinin derinliğini tam olarak kavrayamamıştım. Bu durum araştırmamın sosyalizmin ekonomik tarihinden sosyalizmden geçişin incelenmesine kaymasıyla sonuçlandı. Bu değişim bana, Buchanan’ın “gerçek bir kurumsal iktisat” olarak tanımladığı yaklaşımı geliştirmenin ne denli zor ama aynı zamanda bu potansiyelin ne kadar büyük olduğunu farkına varmamı sağlattı. Buchanan'ın bizi bu yola, politik iktisat tarihindeki herhangi bir önemi düşünür kadar iyi yönlendirdiğini düşünüyorum. Hume/Smith; Say/Mill; Menger/Mises/Hayek ve Buchanan'dan etkilendiğimi söyleyebilirim. Elbette, özellikle Israel Kirzner ve Don Lavoie veya daha yakın zamanda Deirdre McCloskey gibi birçok başka önemli kişi de bu karışıma dahil oluyor. Ancak temel fikirler, Living Economics kitabımda ortaya koyduğum iktisat ve politik iktisadın ana akım geleneğinde bulunabilir ve Buchanan bu hikayede kesinlikle merkezi bir rol oynamaktadır.